De uitdijing van de Randstad in oostelijke richting

Dat jongeren naar de Randstad trekken voor werk, studie en avontuur is bekend. Maar er is ook sprake van een toenemende stroom de andere kant op, onder meer naar Gelderland en Overijssel. Wat zijn dit voor huishoudens en wat voor woningen betrekken ze?

Op naar het oosten

Sinds 2015 wordt er weer meer verhuisd in Nederland dan in de eerste helft van het decennium, toen sprake was van een crisis op de woningmarkt. De laatste jaren verhuizen er jaarlijks ongeveer 900.000 huishoudens minimaal één keer.

Verreweg de meeste verhuizingen vinden plaats over korte afstand, binnen de eigen regio of zelfs gemeente. Maar er wordt ook steeds meer verhuisd vanuit de Randstad naar overig Nederland. Kijken we naar het oosten (de provincies Gelderland en Overijssel), dan is duidelijk een stijgende lijn te zien van verhuisde huishoudens vanuit de Randstad. In 2020 ging het om circa 12.250 verhuisbewegingen. De omgekeerde stroom, van Gelderland en Overijssel naar de Randstad, is betrekkelijk stabiel van omvang en schommelt rond de 12.000 per jaar.

Verhuisde huishoudens tussen de Randstad aan de ene kant en de provincies Overijssel en Gelderland aan de andere kant

Het gaat dan om (hoofden van) huishoudens die op 31 december op een ander adres wonen dan op 31 december van het jaar ervoor.

Vooral naar aangrenzende regio’s

De invloed van de Randstad is het grootste in de aan de Randstad grenzende regio’s Food Valley en Rivierenland. In deze beide regio’s is nu rond de 14% van de verhuisden, inclusief die uit de eigen gemeenten, afkomstig uit de Randstad. Op enige afstand volgend Noord-Veluwe en de Stedendriehoek. Deze beide regio’s hebben de instroom uit de Randstad in 2020 sterk zien toenemen.

Aandeel van de verhuisden (inclusief binnengemeentelijk), afkomstig uit de Randstad (bron: CBS Microdata, bewerking RIGO)

In verder naar het oosten gelegen regio’s en gemeenten is de invloed van de Randstad geringer, zeker als dat wordt afgezet tegen de veel omvangrijkere lokale verhuisstromen. Toch is in alle tien de onderscheiden oostelijke regio’s sprake van een toegenomen instroom uit de Randstad, zowel in absolute als in relatieve zin.

In het jaar 2020 was het aantal vestigers (huishoudens) uit de Randstad in Overijssel en Gelderland als geheel 4% groter dan in het jaar 2019. Wanneer wordt ingezoomd op regio’s, blijkt dat in 2020 de groei in Food Valley en Rivierenland is achtergebleven bij het gemiddelde en ook bij de groei in 2019. Deze beide regio’s hebben een groot aandeel in het Provinciale totaal. Een grote (en bovengemiddelde) toename van de instroom uit de Randstad in 2020 is te zien in de Stedendriehoek (plus 11%) en Noord-Veluwe (plus 12%). Ook in de Achterhoek (plus 14%) en landelijk West-Overijssel (plus 13%) was sprake van een bovengemiddelde groei van de instroom uit de Randstad in 2020.

Op het schaalniveau van gemeenten loopt het aandeel Randstedelingen in de verhuisden op tot 30% in gemeenten als Nijkerk en Culemborg.

Aandeel van de in 2018-2020 verhuisden (inclusief binnengemeentelijk), afkomstig uit de Randstad (huishoudens)

Profiel van de vestigers

De stromen van en naar de Randstad zijn heel verschillend van aard. Een saldo (vestigers minus vertrekkers) zegt dan ook niet zo veel over wat er werkelijk aan de hand is. In de stroom naar de Randstad zijn vooral jongeren en ‘oudere jongeren’ (twintigers) sterk vertegenwoordigd. De achtergrond van deze stroom moeten we vooral zoeken in redenen van studie of werk.

Verhuisde huishoudens naar leeftijd hoofd huishouden (bron: CBS Microdata, bewerking RIGO)

De toegenomen stroom uit de Randstad naar het oosten betreft alle leeftijden, met uitzondering van jongeren tot 23 jaar. Veel meer dan bij de stroom naar de Randstad moeten we de achtergrond hiervan in woonmotieven zoeken. Dat werkt ook door in de druk op de woningmarkt. Terwijl de vertrekkende jongeren onder de 23 jaar meestal geen woning achterlaten (bij vertrek uit het ouderlijk huis), zijn de vestigers uit de Randstad wel naar een (grotere) woning op zoek.

De leeftijden van de recent verhuisden verschillen overigens sterk per bestemming. De studentensteden Nijmegen en Enschede trekken vooral jongeren, ook uit de Randstad. Arnhem en Zwolle trekken daarnaast ook veel ‘oudere jongeren’ (tot 45 jaar). Vestigers uit de Randstad in landelijke regio’s zijn juist wat ouder. De Achterhoek bijvoorbeeld trekt steeds meer zestigplussers uit de Randstad. Die stroom is niet groot, maar wel heel specifiek.

Betrokken woningen

Over het algemeen treffen we vestigers uit de Randstad vaker in particuliere huurwoningen en koopwoningen aan en minder vaak in corporatiewoningen dan huishoudens die binnen de eigen regio verhuizen. Ook over het algemeen kan worden geconstateerd dat de het aantal verhuizingen naar corporatiewoningen sinds 2012 min of meer gelijk is gebleven, terwijl het aantal verhuizingen naar de beide andere segmenten is toegenomen.

WOZ waarde van in 2017-2019 betrokken koopwoningen (bron: CBS Microdata, bewerking RIGO)

Kijken we nu naar de kopers uit de Randstad, dan blijken die in vrijwel alle tien de onderscheiden regio’s duurdere (en ook grotere) woningen te hebben betrokken dan kopers afkomstig uit de regio zelf. Het verschil is het grootst in de Achterhoek,  Noord-Veluwe en landelijk Twente. In deze regio’s gaat het om tienduizenden euro’s verschil. Dit zijn ook de regio’s waar de vestigers uit de Randstad wat ouder zijn. Het beeld dringt zich op van pensionado’s die zich met de opbrengst van hun huis in de Randstad wel het een en ander kunnen veroorloven. In stedelijk Twente en stedelijk West Overijssel is het verschil gering.

De hogere prijzen die Randstedelingen neerleggen voor een koopwoning buiten de Randstad hangen ook samen met de oppervlakte van de woningen. Instromers uit de Randstad betrekken over het algemeen grotere woningen dan lokaal verhuisden (gemeten over koop en huur samen). Dit verschil is de laatste tijd groter geworden.

Voorts is het niet zo dat Randstedelingen speciaal op nieuwbouw afkomen. Integendeel, in de meeste regio’s betrekken ze juist meer vooroorlogse (karakteristieke?) woningen in vergelijking met lokaal verhuisden. Denk hier in combinatie met de pensionado’s aan met verbouwde boerderijen of landhuizen. Of denk in combinatie met jongeren aan oude pandjes in historische binnensteden of dorpskernen. Wel is het natuurlijk zo dat veel nieuwbouw leidt tot schuifruimte in de voorraad, waar ook Randstedelingen van kunnen profiteren.

Achtergrond

De stroom Randstedelingen naar het oosten staat niet op zichzelf. Ook andere delen van Nederland hebben de instroom uit de Randstad zien toenemen.

Hoewel zeker voor jongeren ook andere motieven meespelen (zoals studie), is de woningmarkt een belangrijke drijfveer achter de migratiestroom. Dit wordt duidelijk als we de betrokken woningen binnen de Randstad vergelijken met de woningen die ‘overgelopen’ Randstedelingen betrekken. Buiten de Randstad zijn dit in toenemende mate grotere woningen en koopwoningen, die in de Randstad zelf schaars en (dus) duur zijn. Mogelijk dat recent ook de behoefte aan thuiswerken meespeelt in de ruimtebehoefte, maar deze trend dateert al van voor ‘corona’. Trouwens, ook in de regio’s die veel gepensioneerden uit de Randstad trekken gaat het overwegend om grotere woningen.

Vanuit de grote steden bezien is sprake van een toegenomen suburbanisatie. Vooral vanuit Amsterdam is het vertrek toegenomen, zowel naar andere delen van de Randstad als ‘verder weg’. Er is ook iets van een olievlekwerking te zien, vanuit de Randstad naar het oostelijk deel van de provincie Utrecht en vanuit daar verder naar het Oosten. Andersom zijn de grote steden nog altijd in trek bij jongeren uit heel Nederland.

Bedreiging of kans?

Een zorg die in sommige regio’s leeft is dat ‘overlopers’ uit de Randstad met lokale woningzoekenden concurreren om het (schaarse) woningaanbod. Of dit zo is, hangt onder meer af van de lokale woningmarkt en de aard van de instroom. De kans dat woningzoekenden uit de diverse herkomstgebieden elkaar in de weg zitten is groot als ze qua leeftijd sterk op elkaar lijken. Dit is bijvoorbeeld in Rivierenland het geval, waar zowel uit de eigen regio als uit de Randstad vooral huishoudens in de middenleeftijden (30-45 jaar) verhuizen. Regio’s als Rivierenland, Food-Valley en ook Stedendriehoek en Noord-Veluwe ontwikkelen zich steeds meer als uitlopers van de Randstad. Enige concurrentie met lokaal woningzoekenden is daarbij niet uitgesloten, mede afhankelijk van de ontwikkelingen aan de aanbodkant.

Er zijn ook kansen. Steden als Zwolle en Arnhem trekken veel twintigers en dertigers uit de Randstad, die kunnen bijdragen aan draagvlak voor typisch grootstedelijke voorzieningen. En dan zijn er ook regio’s, zoals landelijk Twente of de Achterhoek, waar de vestigers uit de Randstad een andere leeftijdsverdeling hebben dan de vestigers uit de eigen regio en waar ze op de woningmarkt deels in andere segmenten actief zijn. In plaats van als bedreigend kan dit juist als kansrijk worden opgevat.

Voor de toekomst spreken we de verwachting uit dat het woningaanbod binnen de Randstad voorlopig tekort schiet om aan de vraag te voldoen. Dit geldt zowel kwantitatief als kwalitatief (veel kleine appartementen, ook in de nieuwbouw). Alleen dat al kan een drijfveer voor vertrek zijn. Mede afhankelijk van de ontwikkeling van Corona zou de behoefte aan ruim wonen (met mogelijkheid tot thuiswerken) nog wel eens extra kunnen toenemen. En gezien de vergrijzing zal ook de pensioenmigratie kunnen toenemen. We moeten dan ook niet verbaasd zijn als de overloop uit de Randstad aanhoudt of nog toeneemt, zowel richting het oosten als naar andere delen van Nederland.